๘๘. ร อาคม

ศึกษาบาฬีไวยากรณ์กับคัมภีร์นิรุตติทีปนี

ครั้งที่ ๘๘  : พยัญชนอาคม : การลง ร อาคม

คัมภีร์นิรุตติทีปนีแสดงการลง ร เป็นพยัญชนอาคมไว้ด้วยหลักการของสูตรว่า

๕๐ วนตรคา จาคมา

เพราะสระอันเป็นเบื้องหลัง พยัญชนะเหล่านี้ คือ ว, น, ต, ร, ค (กลุ่มหนึ่ง), และ ย ท (อีกกลุ่มหนึ่ง) เป็นอักษรอาคม.

ตัวอย่างการใช้ ร อาคม ดังต่อไปนี้

๘๗. ย อาคม

ศึกษาบาฬีไวยากรณ์กับคัมภีร์นิรุตติทีปนี

ครั้งที่ ๘๗  : พยัญชนอาคม : การลง ย อาคม

ย อาคม มีหลักการใช้ตามข้อกำหนดของสูตร ว่า

๕๐ วนตรคา จาคมา

เพราะสระอันเป็นเบื้องหลัง พยัญชนะเหล่านี้ คือ ว, น, ต, ร, ค (กลุ่มหนึ่ง), และ ย ท (อีกกลุ่มหนึ่ง) เป็นอักษรอาคม. 

(ดูสูตรในคัมภีร์นิรุตติทีปนี http://niruttitepanee.blogspot.com/2016/05/blog-post_17.html )

ตัวอย่างการใช้ย อาคมตามที่คัมภีร์นิรุตติทีปนียกมาแสดงประกอบในสูตรนั้น ดังต่อไปนี้

๘๖. ม อาคม

โม –

ลง ม เป็นอาคม

ลหุเมสฺสติ[1], ครุเมสฺสติ, มคฺคมตฺถิ[2], อคฺคมกฺขายติ[3], อุรคามิว[4], อรหตามิว [5] อิจฺจาทีนิฯ

ตัวอย่าง

ปท	ปทจฺเฉท	คำแปลและอธิบายสังเขป
ลหุเมสฺสติ	ลหุ + เอสฺสติ	จักถึง ช้า
ครุเมสฺสติ,	ครุ + เอสฺสติ	จักถึง เร็ว
มคฺคมตฺถิ	มคฺโค + อตฺถิ	หนทาง มีอยู่
อคฺคมกฺขายติ	อคฺโค + อกฺขายติ	อันเรา ย่อมกล่าวว่าเป็นเลิศ
อุรคามิว	อุรคา + อิว	เหมือนงู
อรหตามิว  อิจฺจาทีนิฯ	อรหตา + อิว	ดังพระอรหันต์

ตถา เกน เต อิธ มิชฺฌติ[6], รูปานิ มนุปสฺสติ[7], อากาเส มภิปูชเย, อญฺญมญฺญสฺส[8], เอกเมกสฺส[9], สมณมจโล, อทุกฺขมสุขา เวทนา[10] อิจฺจาทิฯ

แม้ตัวอย่างเหล่านี้ ก็ลง ม อาคมเหมือนกัน

๘๕ : น อาคม

โน –

น เป็น พยัญชนอาคม

อิโต นายติ, จิรํ นายติ, กมฺเม สาธุ กมฺมนิยํ กมฺมญฺญํ, อตฺตโน อิทํ อตฺตนิยํ, อทฺธานํ ขมตีติ อทฺธนิยํ, โลภสฺส หิตํ โลภนิยํ โลภเนยฺยํ, โทสนิยํ โทสเนยฺยํ, โมหนิยํ โมหเนยฺยํ, โอฆนิยํ, โยคนิยํ, คนฺถนิยํ, นิทฺธุนนํ นิทฺธุนนโก, สญฺชานนํ, สญฺชานนโก, สญฺญาปนโก อิจฺจาทิฯ

๘๔. : ท อาคม

โท –

ท เป็น พยัญชนอาคม

อุทคฺโค, อุทพฺพหิ, อุทปาทิ, อุทโย, อุทาหโฏ, อุทิโต, อุทีริโต, ทุภโต วุฏฺฐานํ[1], ทุภยานิ วิเจยฺย ปณฺฑรานิ[2], โตเทยฺยกปฺปา ทุภโย[3]– เทฺว อิสโยติ อตฺโถฯ กิญฺจิเทว, โกจิเทว, กิสฺมิญฺจิเทว, ยาวเทว, ตาวเทว, วลุตฺเต-ยาวเท, ตาวเทติ สิทฺธํ, ปุนเทว, สกิเทว, สมฺมเทว-ทาคเม รสฺโส, สมฺมทกฺขาโต[4],   สมฺมทญฺญา วิมุตฺโต[5], พหุเทว รตฺติํ[6], อหุเทว ภยํ [7] อิจฺจาทิฯ

๘๓. : ต อาคม

อาคม

อชฺชตคฺเค[1], ตสฺมาติห[2], กตโม นาม โส รุกฺโข, ยสฺส เตวํ คตํ ผลํ [3]-เตวนฺติ เอวํฯ

ตัวอย่าง

ปท	ปทจฺเฉท	คำแปลและอธิบายสังเขป
อชฺชตคฺเค (๑)	อชฺช + ต + อคฺเค	วันนี้เป็นวันแรก, เริ่มแต่วันนี้เป็นต้นไป
ตสฺมาติห	ตสฺมา + ต + อิห	เพราะเหตุนั้น ในที่นี้
กตโม นาม โส รุกฺโข, ยสฺส เตวํ คตํ ผลํ (๒)	เอ + ต + วํ (เอวํ+ต)	ต้นไม้ของท่านที่มีผลเป็นรูปอย่างนี้ พวกไหน (แปลตามปาฐะปัจจุบ้นว่า “ดูก่อนท่านผู้เจริญ” ในที่นี้แปลตามปาฐะในคัมภีร์นี้) คำว่า เตวํ คือ เอวํ เมื่อลง ต อาคม จึงเป็น เตวํ

^(๑)อชฺชตคฺเค คัมภีร์อรรถกถาทั้งหลายกล่าวว่า มาจาก อชฺชตํ + อคฺเค แต่บางปาฐะเป็น อชฺชทคฺเค ในปาฐะนี้ตัดเป็น อชฺช + อคฺเค โดยลง ทอาคม (ม.มู.อ. ๑/๕๖ สัพพาสวสูตร-อุปาสกวิธิกถาวณฺณนา).

ม.มู.อ. ๑/๕๖ สัพพาสวสูตร - อุปาสกวิธิกถาวณฺณนา

ตสฺมา อชฺชตคฺเคติ อชฺชตํ อาทิํ กตฺวา, เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพฯ อชฺชตนฺติ อชฺชภาวํฯ อชฺชทคฺเคติ วา ปาโฐ, ท-กาโร ปทสนฺธิกโร, อชฺช อคฺคํ กตฺวาติ อตฺโถฯ

๘๒. พยัญชนอาคม : ค อาคม

๕๐. วนตรคา จาคมา

สเร ปเร ว น, ต, ร, คา จ ม, ย, ทา จ อาคมา โหนฺติฯ

๕๐ วนตรคา จาคมา

เพราะสระอันเป็นเบื้องหลัง พยัญชนะเหล่านี้ คือ ว, น, ต, ร, ค (กลุ่มหนึ่ง), และ ย ท (อีกกลุ่มหนึ่ง) เป็นอักษรอาคม.

โค, โต, โท, โน, โม, โย, โร, โว,

(สูตรนี้ มีพยัญชนะเหล่านี้ คือ)  ค ต ท น ม ย ร และ ว (เป็นอักษรอาคม)

ตตฺถ โค –

อริเยหิ ปุถเควายํ ชโนติ ปุถุชฺชโน[1],อิธ ปน ปโคสทฺโท เอว, ปเคว วุตฺยสฺส, ปเคว มนุสฺสิตฺถิยาติ[2].

บรรดาพยัญชนอาคมเหล่านั้น  ค เป็นอักษรอาคม (ในตัวอย่างเหล่านี้)