๙๑ ห อาคม

ครั้งที่ ๙๑  : พยัญชนอาคม : การลง ส และ ห อาคม

คัมภีร์นิรุตติทีปนีแสดงการลง ส และ ห เป็นพยัญชนอาคมไว้ด้วยหลักการของมหาสูตร ว่า

๑. ส เป็นอาคม ลงท้าย มน ศัพท์เป็นต้น

๒. ห เป็นอาคม จะลงหน้าสระ โดยมาก
ดูนิรุตติทีปนีตามลิงค์นี้
 http://niruttitepanee.blogspot.com/2016/06/blog-post_27.html

ส อาคม มีตัวอย่างการใช้ดังนี้

มนสิกาโร = มน + อิ (สฺมิํ วิภัตติ) + กาโร

กระทำไว้ในใจ

มานสิโก = มน + ณิก + อิก

ธรรมอันมีในใจ

เจตสิโก = เจต + ณิก

เจตสิก (ธรรมมีในจิต)

อพฺยคฺคมนโส นโร = อพฺยคฺคมน  + โอ (สิวิภัตติ)

มีจิตปราศจากความลังเลสงสัย

ปุตฺโต ชาโต อเจตโส = อเจต + โอ (สิวิภัตติ))

พระราชบุตรเป็นเหมือนกับคนไม่มีจิต

อุเร ภโว โอรโส = อุร + ณ + โอ (สิวิภัตติ)

บุตรผู้มีในอุระ ชื่อว่า โอรส

*******

ห อาคม มีตัวอย่างการใช้ดังต่อไปนี้

มา เหวํ อานนฺท = มา + เอวํ

ดูก่อนอานนท์ เธออย่ากล่าวอย่างนี้

โน เหตํ ภนฺเต = โน + เอตํ + ภนฺเต

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ไม่เป็นอย่างนั้น

โน หิทํ โภ โคตม = โน +อิทํ โภ โคตม

ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ไม่เป็นอย่างนี้

น เหวํ วตฺตพฺเพ = ห + เอวํ  วตฺตพฺเพ

ไม่พึงกล่าวอย่างนี้

เหวํ วตฺตพฺเพ = เอวํ วตฺตพฺเพ

พึงกล่าวอย่างนี้

เหวํ วทติ = เอวํ วทติ

ย่อมกล่าวอย่างนี้

อุชู จ สุหุชู จ = อุชู จ สุ  + อุชู จ

ตรงด้วย ตรงด้วยดี ด้วย

สุหุฏฺฐิตํ สุขโณ = สุ + อุฏฺฐิตํ สุขโณ

การลุกขึ้นด้วยดี, ขณะที่ดี

เป็นอันจบวิธีการลงพยัญชนอาคมไว้เพียงเท่านี้

สรุปว่า การลงพยัญชนะเป็นอาคมเท่าที่กล่าวไว้ในคัมภีร์นิรุตติทีปนีมีทั้งหมด คือ

ว, น, ต, ร, ค, ย, ท

ด้วยสูตร  วนตรคา จาคมา ในเพราะสระเบื้องหลัง พยัญชนะเหล่านี้ คือ ว, น, ต, ร, ค และ ย ท เป็นอักษรอาคม.

ฬ ด้วยสูตร ฉา โฬ ลง ฬ อาคมท้าย ฉ (๖) ในเพราะสระหลัง

ส และ ห ด้วยมหาสูตร คือ ไม่มีสูตรลงเฉพาะแต่สำเร็จรูปโดยอาศัยแนวทางพระบาฬี

ขออนุโมทนา

สมภพ สงวนพานิช

---

[1] [ที. นิ. ๒.๙๕]

[2] [ที. นิ. ๑.๑๘๕-๑๘๖]

[3] [ที. นิ. ๑.๒๖๓]

[4] [กถา. ๑]

[5] [ขุ. ปา. ๙.๑]

๙๐ ฬ อาคม

ศึกษาบาฬีไวยากรณ์กับคัมภีร์นิรุตติทีปนี

ครั้งที่ ๙๐  : พยัญชนอาคม : การลง ฬ อาคม

คัมภีร์นิรุตติทีปนีแสดงการลง ฬ เป็นพยัญชนอาคมไว้ด้วยสูตรนี้

 ๕๑. ฉา โฬ เพราะมีสระหลัง ลง ฬ เป็นอักษรอาคม ท้าย ฉ 

หลักการ : สูตรกำกับวิธีการ

๕๑. ฉา โฬ

เพราะมีสระหลัง ลง ฬ เป็นอักษรอาคม ท้าย ฉ (๖)

หลักเกณฑ์ : ข้อกำหนดของสูตรและคำอธิบายสังเขป

สูตรนี้มีข้อกำหนดเพิ่มว่า ฬ อาคม จะต้องลงท้าย ฉ ที่เป็นสังขยาศัพท์ และต้องมีสระอยู่เบื้องหลัง.  ดังตัวอย่างต่อไปนี้

หลักการใช้ : อุทาหรณ์ของสูตร

ฉฬงฺคํ = มีองค์ ๖

ฉ + องฺคํ

ฉฬายตนํ = ฉ + อายตนํ

อายตนะ ๖

ฉฬาสีติสหสฺสานิ  = ฉ + อสีติสหสฺสานิ

แปดหมื่นหกพัน

อตฺถสฺส ทฺวารา ปมุขา ฉเฬเต, = ฉ + เอเต

อุบายยอดเยี่ยม ๖ ประการ สำหรับการบรรลุความเจริญ

ฉเฬวานุสยา โหนฺติ = ฉ + เอว

อนุสัยท. ๖ นั่นเทียว ย่อมมี

ฉฬภิญฺญา มหิทฺธิกา = ฉ + อภิญฺญา

เป็นผู้มีอภิญญา ๖ มีฤทธิ์มาก

ขออนุโมทนา

สมภพ สงวนพานิช

๘๙ วอาคม

ศึกษาบาฬีไวยากรณ์กับคัมภีร์นิรุตติทีปนี

ครั้งที่ ๘๙  : พยัญชนอาคม : การลง ว อาคม

คัมภีร์นิรุตติทีปนีแสดงการลง ว เป็นพยัญชนอาคมไว้ด้วยหลักการของสูตรว่า

๕๐ วนตรคา จาคมา

เพราะสระอันเป็นเบื้องหลัง พยัญชนะเหล่านี้ คือ ว, น, ต, ร, ค (กลุ่มหนึ่ง), และ ย ท (อีกกลุ่มหนึ่ง) เป็นอักษรอาคม.

ตัวอย่างการใช้ ว อาคม ดังต่อไปนี้

๘๘. ร อาคม

ศึกษาบาฬีไวยากรณ์กับคัมภีร์นิรุตติทีปนี

ครั้งที่ ๘๘  : พยัญชนอาคม : การลง ร อาคม

คัมภีร์นิรุตติทีปนีแสดงการลง ร เป็นพยัญชนอาคมไว้ด้วยหลักการของสูตรว่า

๕๐ วนตรคา จาคมา

เพราะสระอันเป็นเบื้องหลัง พยัญชนะเหล่านี้ คือ ว, น, ต, ร, ค (กลุ่มหนึ่ง), และ ย ท (อีกกลุ่มหนึ่ง) เป็นอักษรอาคม.

ตัวอย่างการใช้ ร อาคม ดังต่อไปนี้

๘๗. ย อาคม

ศึกษาบาฬีไวยากรณ์กับคัมภีร์นิรุตติทีปนี

ครั้งที่ ๘๗  : พยัญชนอาคม : การลง ย อาคม

ย อาคม มีหลักการใช้ตามข้อกำหนดของสูตร ว่า

๕๐ วนตรคา จาคมา

เพราะสระอันเป็นเบื้องหลัง พยัญชนะเหล่านี้ คือ ว, น, ต, ร, ค (กลุ่มหนึ่ง), และ ย ท (อีกกลุ่มหนึ่ง) เป็นอักษรอาคม. 

(ดูสูตรในคัมภีร์นิรุตติทีปนี http://niruttitepanee.blogspot.com/2016/05/blog-post_17.html )

ตัวอย่างการใช้ย อาคมตามที่คัมภีร์นิรุตติทีปนียกมาแสดงประกอบในสูตรนั้น ดังต่อไปนี้

๘๖. ม อาคม

โม –

ลง ม เป็นอาคม

ลหุเมสฺสติ[1], ครุเมสฺสติ, มคฺคมตฺถิ[2], อคฺคมกฺขายติ[3], อุรคามิว[4], อรหตามิว [5] อิจฺจาทีนิฯ

ตัวอย่าง

ปท	ปทจฺเฉท	คำแปลและอธิบายสังเขป
ลหุเมสฺสติ	ลหุ + เอสฺสติ	จักถึง ช้า
ครุเมสฺสติ,	ครุ + เอสฺสติ	จักถึง เร็ว
มคฺคมตฺถิ	มคฺโค + อตฺถิ	หนทาง มีอยู่
อคฺคมกฺขายติ	อคฺโค + อกฺขายติ	อันเรา ย่อมกล่าวว่าเป็นเลิศ
อุรคามิว	อุรคา + อิว	เหมือนงู
อรหตามิว  อิจฺจาทีนิฯ	อรหตา + อิว	ดังพระอรหันต์

ตถา เกน เต อิธ มิชฺฌติ[6], รูปานิ มนุปสฺสติ[7], อากาเส มภิปูชเย, อญฺญมญฺญสฺส[8], เอกเมกสฺส[9], สมณมจโล, อทุกฺขมสุขา เวทนา[10] อิจฺจาทิฯ

แม้ตัวอย่างเหล่านี้ ก็ลง ม อาคมเหมือนกัน

๘๕ : น อาคม

โน –

น เป็น พยัญชนอาคม

อิโต นายติ, จิรํ นายติ, กมฺเม สาธุ กมฺมนิยํ กมฺมญฺญํ, อตฺตโน อิทํ อตฺตนิยํ, อทฺธานํ ขมตีติ อทฺธนิยํ, โลภสฺส หิตํ โลภนิยํ โลภเนยฺยํ, โทสนิยํ โทสเนยฺยํ, โมหนิยํ โมหเนยฺยํ, โอฆนิยํ, โยคนิยํ, คนฺถนิยํ, นิทฺธุนนํ นิทฺธุนนโก, สญฺชานนํ, สญฺชานนโก, สญฺญาปนโก อิจฺจาทิฯ