ครั้งที่ ๙๑ : พยัญชนอาคม : การลง ส และ ห อาคม
คัมภีร์นิรุตติทีปนีแสดงการลง ส และ ห เ
ป็นพยัญชนอาคมไว้ด้วยหลักการของมหาสูตร ว่า
๑. ส เป็นอาคม
ลงท้าย มน ศัพท์เป็นต้น
ส
อาคม มีตัวอย่างการใช้ดังนี้
มนสิกาโร = มน
+ อิ (สฺมิํ วิภัตติ) + กาโร
กระทำไว้ในใจ
มานสิโก = มน
+ ณิก + อิก
ธรรมอันมีในใจ
เจตสิโก =
เจต + ณิก
เจตสิก
(ธรรมมีในจิต)
อพฺยคฺคมนโส
นโร
= อพฺยคฺคมน + โอ (สิวิภัตติ)
มีจิตปราศจากความลังเลสงสัย
ปุตฺโต
ชาโต อเจตโส
= อเจต + โอ (สิวิภัตติ))
พระราชบุตรเป็นเหมือนกับคนไม่มีจิต
อุเร
ภโว โอรโส
= อุร + ณ + โอ (สิวิภัตติ)
บุตรผู้มีในอุระ
ชื่อว่า โอรส
*******
ห
อาคม มีตัวอย่างการใช้ดังต่อไปนี้
มา
เหวํ อานนฺท
= มา + เอวํ
ดูก่อนอานนท์
เธออย่ากล่าวอย่างนี้
โน
เหตํ ภนฺเต
= โน + เอตํ + ภนฺเต
ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ
ไม่เป็นอย่างนั้น
โน
หิทํ โภ โคตม
= โน +อิทํ โภ โคตม
ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ
ไม่เป็นอย่างนี้
น
เหวํ วตฺตพฺเพ
= ห + เอวํ วตฺตพฺเพ
ไม่พึงกล่าวอย่างนี้
เหวํ
วตฺตพฺเพ
= เอวํ วตฺตพฺเพ
พึงกล่าวอย่างนี้
เหวํ
วทติ
= เอวํ วทติ
ย่อมกล่าวอย่างนี้
อุชู
จ สุหุชู จ
= อุชู จ สุ + อุชู จ
ตรงด้วย
ตรงด้วยดี ด้วย
สุหุฏฺฐิตํ
สุขโณ
= สุ + อุฏฺฐิตํ สุขโณ
การลุกขึ้นด้วยดี,
ขณะที่ดี
เป็นอันจบวิธีการลงพยัญชนอาคมไว้เพียงเท่านี้
สรุปว่า
การลงพยัญชนะเป็นอาคมเท่าที่กล่าวไว้ในคัมภีร์นิรุตติทีปนีมีทั้งหมด คือ
ว, น, ต, ร, ค, ย, ท
ด้วยสูตร วนตรคา จาคมา ในเพราะสระเบื้องหลัง
พยัญชนะเหล่านี้ คือ ว, น, ต,
ร, ค และ ย ท เป็นอักษรอาคม.
ฬ
ด้วยสูตร ฉา โฬ ลง ฬ อาคมท้าย ฉ (๖) ในเพราะสระหลัง
ส และ
ห
ด้วยมหาสูตร คือ ไม่มีสูตรลงเฉพาะแต่สำเร็จรูปโดยอาศัยแนวทางพระบาฬี
ขออนุโมทนา
สมภพ
สงวนพานิช
